Hoekje, boekje
Column Ingezonden‘Lekker lezen in een hoekje met een boekje’ - deze gevleugelde uitspraak is te herkennen in talloze schilderijen en op foto’s waarin iemand zichtbaar verdiept in een boek wordt afgebeeld. Iedere enthousiaste lezer herkent deze ervaring ook zelf.
Ik las de uitspraak onlangs in het boeiende boek De Bourgondiërs van meesterverteller Bart van Loo die er vervolgens een paar belangrijke opmerkingen over maakte. Van Loo meldt dat ‘lekker lezen in een hoekje met een boekje’ steevast wordt toegeschreven aan Thomas a Kempis, schrijver van het immens populaire Imitatio Christi oftewel Navolging van Christus. Dit boek is op de Bijbel na, de grootste bestseller wereldwijd!
Het verscheen rond 1440 in een groot aantal handschriften. Die handschriften waren elk voor zich uniek. Elk handschrift heeft immers een eigen vorm, een eigen bladspiegel, een eigen ‘hand’ die overschreef (nog even daargelaten de onvermijdelijke lees- en schrijffouten die bij het kopiëren werden gemaakt). Maar al snel voltrokken zich in die tijd twee belangrijke vernieuwingen.
De eerste is de opkomst van de boekdrukkunst. Deze maakte het vermenigvuldigen van een boek in grote oplagen zoveel gemakkelijker. De boekdrukkunst maakte een tweede, ingrijpende doorbraak mogelijk: het in je eentje kunnen lezen van boeken, met name boeken die in de volkstaal (en dus niet in het Latijn) waren geschreven. En dat laatste was echt nieuw. De verspreiding van verhalen via toneelopvoeringen, het zingen van ridderverhalen, het aan elkaar doorgeven van sagen en legenden, het voorlezen uit de Bijbel door geestelijken, al deze vormen van mondelinge overdracht van kennis kreeg er een geduchte concurrent bij: het in je uppie lezen van een boekj.
Van Loo voegt daar veelbetekenend aan toe: ‘Na het succes van de Imitatio zou lezen nooit meer hetzelfde zijn. Alweer was een belangrijke horde genomen op het pad naar groeiende individualisering. Mensen werden solitaire tekstverwerkers.’
Harm Klifman
Neerlandicus en filosoof
