Een reis door de tijd

De zomer loopt ten einde. Hopelijk heeft u de afgelopen weken goed gebruikt voor het maken van nieuwe herinneringen en reizen naar verre óf nabije oorden! Deze zomer dacht ik, zeker met de temperaturen, veel aan een van de riante reizen die een van de voorouders van de eigenaren van Duivenvoorde in 1657 en 1658 maakte: de reis van Assueer Jacob Schimmelpenninck van der Oye naar het Midden Oosten. 

Zoals veel jonge mannen in zijn tijd maakte de zesentwintigjarige Assueer Jacob Schimmelpenninck van der Oye in 1657 een grote buitenlandse reis. Deze zogenaamde grand tour maakte deel uit van de adellijke opvoeding. Het was een goede manier om nieuwe contacten op te doen, kennis te vergaren over politiek, kunst en andere culturen, en om daarmee de wereld buiten de eigen kring te leren kennen.
Reizen zoals deze duurden minimaal enkele maanden en kosten noch moeite werden gespaard. Zo ook tijdens de reis van Assueer. Hij hield het niet bij het Europese vasteland. Hij zocht het verder van huis en vertrok per schip naar Tripoli, Jeruzalem en Aleppo.

Op 17 november 1657 vertrok de jonge edelman vanuit Zutphen naar Amsterdam. Vanuit daar vertrok hij een maand later samen met zijn goede bekende Cornelis Tromp per schip richting de Middellandse Zee. Via Portugal, de Straat van Gibraltar Málaga en Cyprus meerde het gezelschap in mei aan in Libanon. De lange vaartocht was het begin van een avontuur dat ruim een jaar zou duren. In zijn kleurrijke reisverslag hield de baron per dag bij welke plekken hij bezocht, wie hij ontmoette, wat hij meemaakte en waar hij sliep. We kunnen de reis door zijn eigen ogen beleven en zijn reislust ervaren.

Samen met een aantal priesters én een Turkse gids ging het gezelschap te met ezels en paarden op pad. Ze trokken door berglandschappen en uitgestrekte velden en sliepen in tenten in de buitenlucht. Zij bezochten plekken waarover zij in de Bijbel gelezen hadden – het graf van Maria, de geboortegrond van Jezus Christus en het huis van Maria Magdalena – en wanneer zij “de meeste heylige plaetsen” in de buurt hadden gezien, trokken zij verder. Het reisverslag geeft ons een inkijk in de verwondering die Assueer voelde, een verwondering die opvallend vaak niet ging over de imposante plekken uit de Bijbel. Vrouwen met broeken, amandelen groter dan hij ooit had gezien, nieuwe culturen en voor hem onbekende diersoorten.

Toen zij op 27 mei in Jeruzalem aankwamen, werden zij gastvrij ontvangen:
“Wij wyerden de een nae de ander op een roode fluelen stoel geset, waer voor een coelbat, met warm water en welruykende cruyden daerin, stont, en de guardiaen de die officie. Sijn mouwen wyrden met een rooden sijden snoer opgebonden en eenen witten doeck voor gedaen. Onse voeten in ’t water settende, knielde de guardiaen voor ons neder en waste onse voeten, den slincken voet drogende, maeckten daer een cruys op en custen hem.”

Enkele maanden later, in Aleppo, was Assueer het meest verwonderd over het uiterlijk van de vrouwen: “De vrouwen schilderen haere haren, handen en nagels; de Arabische vrouwen pickeren hare angesicht, steecken een groot ringh door haer neus en ooren, en hebben somtijts een tyn, twaelf armbanden om een arm, en (…) om elcker te[en] hebben die Turckse vrouwen een ringh.”

Na een reis van ruim een jaar keerde hij terug in Zutphen. De lange reis vroeg om een mooi souvenir. Toen hij weer thuiskwam vroeg hij Theodor van Loonen, een tijdgenoot van Rembrandt, om een portret van hemzelf ten voeten uit te schilderen. Hijzelf ten voeten uit gehuld in oosterse kledij met tulband, met naast hem een van zijn Turkse gidsen én een enorme hond - een Anatolische herder. Het portret van Assueer Jacob Schimmelpenninck van der Oye siert nog steeds de muren van het Duivenvoordse Voorhuis, een plek waar het object al in de late jaren 1910 hing. Staand voor het portret heb ik vaak maar weinig nodig om me even in het Midden Oosten te wanen, en me in te denken hoe dat klonk: op ezels en paarden reizend door het Turkse berglandschap. Komt u het portret ook snel eens bekijken?

Simone Nieuwenbroek
Conservator Kasteel Duivenvoorde